Γουδή: Το πάρκο που έγινε μπαλάκι τού μπάντμιντον

Στο Γουδή υπάρχει σήμερα μία έκταση συνολικού μεγέθους 4.500 στρεμμάτων περίπου, εντός της οποίας κυριαρχούν οι αδόμητοι και εν πολλοίς φυσικοί χώροι. Αυτό είναι ένα γεγονός ασυνήθιστο και ιδιαίτερης σημασίας για μία πόλη όπως η Αθήνα. Βασική αιτία είναι το γεγονός ότι στην ευρύτερη περιοχή, από το 1909, είχε αναπτυχθεί η «Στρατιωτική Πόλις Γουδί». Τη σημασία τού χώρου εντείνει το γεγονός ότι το Γουδή είναι ο τόπος συνάντησης δύο σημαντικών στοιχείων της τοπιογραφίας της Αθήνας, του Υμηττού και του Ιλισού. Σήμερα η έκταση βρίσκεται σε ένα πολυσύνθετο καθεστώς ιδιοκτησίας και χρήσεων. Στα 2.500 περίπου από τα 4.000 στρέμματα, έχουν εγκατασταθεί μία σειρά από σημαντικές δραστηριότητες (όπως νοσοκομεία, υπουργεία, το Πολυτεχνείο, ερευνητικά κέντρα κ.ά.), κατά κανόνα ευκαιριακά και με ad hoc χωροθετήσεις.

Αμέσως μετά τη Μεταπολίτευση, στο πλαίσιο της γενικότερης εκρηκτικής προοδευτικής δυναμικής της εποχής, ο χώρος έγινε πεδίο διεκδίκησης. Τόσο ως ελεύθερος χώρος που έπρεπε να αποδοθεί στους πολίτες όσο και σε λειτουργικό και συμβολικό επίπεδο. Το τεράστιο στρατόπεδο στο κέντρο της πόλης –από το οποίο άλλωστε είχε ξεκινήσει και το άγημα τεθωρακισμένων που είχε επιτεθεί στο «Πολυτεχνείο»– έπρεπε να φύγει. Δυναμικές κινητοποιήσεις, καταλήψεις τού χώρου (κυρίως από Ζωγραφιώτες) κ.λπ., έφεραν τελικά αποτέλεσμα. Το 1977, μία έκταση 965 στρεμμάτων περίπου παραχωρήθηκε με νόμο (732/77) από το Ταμείο Εθνικής Άμυνας (ΤΕΘΑ) και τον Αυτόνομο Οικοδομικό Οργανισμό Αξιωματικών (ΑΟΟΑ), «...άνευ ανταλλάγματος...», στους Δήμους Αθηναίων και Ζωγράφου, με σκοπό τη δημιουργία χώρων πρασίνου.

Έμμεσα όμως, η παραχώρηση αυτή συνδέθηκε με την οικοδόμηση όμορης έκτασης που ανήκε στον ΑΟΟΑ. Τον Μάιο του 1979 εκδόθηκε και δημοσιεύθηκε σε ΦΕΚ το Π.Δ. με το οποίο επιτρεπόταν η οικοδόμηση της έκτασης του ΑΟΟΑ, γεγονός που είχε ως συνέπεια την παραχώρηση των 965 στρεμμάτων με απόφαση του Δ.Σ. του ΑΟΟΑ που δημοσιεύθηκε ομοίως σε ΦΕΚ και μεταγράφηκε στο υποθηκοφυλακείο Αθηνών. Επίσης, κατ’ εφαρμογή τού νόμου, ένα τμήμα έκτασης παραδόθηκε με επίσημο πρωτόκολλο στους Δήμους Αθηναίων και Ζωγράφου. Το μεγαλύτερο όμως τμήμα –η καρδιά τού χώρου– παρέμενε στην κατοχή του ΤΕΘΑ, αν και επισήμως παραχωρημένο. Αυτά μέχρι το 1981. Τότε, μετά από προσφυγή τού Δήμου Παπάγου στο ΣτΕ, το Π.Δ. με το οποίο επετράπη η οικοδόμηση στις εκτάσεις τού ΑΟΟΑ ακυρώθηκε ως αντισυνταγματικό, καθώς οι περιοχές που εντάχθηκαν στο σχέδιο είχαν ήδη χαρακτηριστεί ως δασικές και επίσης περιλαμβάνονταν στη Β’ ζώνη προστασίας τού Υμηττού. Το γεγονός αυτό χρησιμοποιήθηκε από το ΤΕΘΑ ως αφορμή για το πάγωμα της παραχώρησης της υπόλοιπης έκτασης, παρά το ότι ο νόμος 732/77 παραμένει εν ισχύ. Στο μεταξύ βέβαια, στις εκτάσεις τού ΑΟΟΑ είχαν προλάβει (με τις ευλογίες τού Δήμου Παπάγου) να κτιστούν 43 πολυκατοικίες με 579 διαμερίσματα, οι οποίες χαρακτηρίστηκαν εύλογα ως αυθαίρετες και κατεδαφιστέες. Η νομιμοποίησή τους έγινε με ειδική τροπολογία από το ελληνικό κοινοβούλιο.

Η γέννηση, λοιπόν, του όλου ζητήματος προκύπτει από μία εξαπάτηση. Το ΤΕΘΑ και ο ΑΟΟΑ παίρνουν παρανόμως και αυθαίρετα πίσω τη λαϊκή κατάκτηση για έναν μητροπολιτικό χώρο πρασίνου, ενώ οι ίδιοι έχουν χτίσει και νομιμοποιήσει τεράστια αυθαίρετα οικιστικά συγκροτήματα σε δασικές εκτάσεις.

Για ένα διάστημα πάντως, η δημιουργία μητροπολιτικού πάρκου στο Γουδή εμφανίζεται ως επιλογή στρατηγικού χαρακτήρα. Το 1981, το ΓΕΣ γνωστοποιεί ότι σε κάθε περίπτωση η υπόλοιπη έκταση θα παραδοθεί μέσα σε μία τριετία, ενώ τη δεκαετία τού ’90, το ίδιο το ΤΕΘΑ αναλαμβάνει τη μετατροπή ολόκληρου του ανενεργού στρατοπέδου «Βαρύτη» σε «Άλσος του Ελληνικού Στρατού». Νωρίτερα, το 1985, στο Ρυθμιστικό Σχέδιο της Αθήνας, ο χώρος στο Γουδή καθορίζεται ως «μητροπολιτικός πόλος πρασίνου και αναψυχής».

Τον Νοέμβριο του 1997 έγινε αυτό που τότε φάνταζε ως η αποφασιστική κίνηση. Ο Οργανισμός Ρυθμιστικού Σχεδίου της Αθήνας (ΟΡΣΑ) ανέθεσε στο Εργαστήριο Αστικού Περιβάλλοντος του Τμήματος Αρχιτεκτόνων τού ΕΜΠ την εκπόνηση ερευνητικού προγράμματος με στόχο «…τη διερεύνηση των δυνατοτήτων και των αρχών προγραμματισμού και σχεδιασμού, για τη δημιουργία ενός Μητροπολιτικού Πάρκου...». Πράγματι, η έρευνα κατέληξε στην πρόταση δημιουργίας αυτού που αποκλήθηκε «Μητροπολιτικό Πάρκο Γουδή - Ιλισός». Σύμφωνα με την πρόταση του ΕΜΠ, η ελεύθερη και ενιαία ζώνη με χαρακτήρα δημόσιου πάρκου ορίζεται ως ο «Κεντρικός Πυρήνας τού Πάρκου». Στη δεύτερη ζώνη, «Ζώνη Ελέγχου τού Πάρκου», διατηρούνται και αναβαθμίζονται οι υφιστάμενες λειτουργίες Υγείας, Εκπαίδευσης και Έρευνας, με περιορισμούς στις δυνατότητες επέκτασής τους και πρόβλεψη διατήρησης και διαχείρισης των υφιστάμενων εκτεταμένων διαμορφώσεων πρασίνου. Στόχος είναι η δημιουργία ενός ενιαίου οικολογικού δικτύου 4.500 στρεμμάτων εκ των οποίων ο πυρήνας θα καταλαμβάνει μία έκταση 1.400 στρεμμάτων περίπου.

Οι βασικές αρχές της πρότασης του ΕΜΠ ήταν:

• Ο δημόσιος χαρακτήρας τού Πάρκου.

• Η επιδίωξη υψηλής οικολογικής ποιότητας με την αποκατάσταση των οικολογικών συνδέσεων με τον Υμηττό, την ανάδειξη της παραρεμάτιας ζώνης τού Ιλισού έως τις πηγές του και την προσαρμογή των διαμορφώσεων στη φυσιογνωμία τού Αττικού Τοπίου.

• Η ανάδειξη της ιστορικότητας του χώρου, μέσω της αποκατάστασης και επανάχρησης των αξιόλογων ιστορικών συνόλων.

• Ο ήπιος σχεδιασμός, με απαγόρευση της κατασκευής νέων κτιρίων και ελαχιστοποίηση των τεχνητών διαμορφώσεων.

Τα αποτελέσματα της έρευνας έγιναν δεκτά με ενθουσιασμό από την επιτροπή παραλαβής τού ΟΡΣΑ. Παρ’ όλ’ αυτά, για μία ακόμη φορά τα πράγματα δεν οδηγήθηκαν σε αίσιο τέλος. Η επέλαση των Ολυμπιακών Αγώνων και το επείγον των εγκαταστάσεων οδήγησαν στο πάγωμα των διαδικασιών δημιουργίας τού Μητροπολιτικού Πάρκου, μαζί με την αδρανοποίηση του ΟΡΣΑ ως οργάνου χάραξης και εφαρμογής της πολεοδομικής στρατηγικής για το λεκανοπέδιο της Αθήνας. Το Στρατόπεδο «Βαρύτη» χωρίστηκε σε τρία μέρη. Από αυτά μόνο το ένα μετατρέπεται σταδιακά σε άλσος. Το μεσαίο τμήμα –η καρδιά τού Μητροπολιτικού Πάρκου– παραχωρήθηκε στα Ολυμπιακά Ακίνητα για τη δημιουργία των εγκαταστάσεων του Badminton και μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες εκχωρήθηκε σε ιδιώτες επενδυτές. Για την εξυπηρέτηση των προσβάσεων και των αναγκών στάθμευσης του νέου θεάτρου δημιουργήθηκε ένα δίκτυο δρόμων που οδήγησε σε πρωτοφανή αυθαίρετη ρυμοτόμηση (από δημόσιους φορείς) της πάλαι ποτέ ενιαίας έκτασης. Διαμπερής κυκλοφορία και ανεξέλεγκτη στάθμευση όλες τις ώρες της ημέρας αλλά και κατάτμηση του χώρου με δημιουργία περιφραγμένων οικοπέδων συνθέτουν τη νέα εικόνα.

Τελευταία, με το Ν. 3688/2008, ενεργοποιήθηκε η κατασκευή νέου κτιρίου 28.000μ2 στον χώρο της πρώην σχολής χωροφυλακής. Μάλιστα, στον περιβάλλοντα χαρακτηρισμένο κοινόχρηστο χώρο πρασίνου προβλέπεται η δυνατότητα δημιουργίας δρόμων και ελικοδρομίου. H όλη διαδικασία –με τα νέα κτιριακά έργα, την de facto δέσμευση κοινόχρηστου χώρου, τους νέους δρόμους και το ελικοδρόμιο, την εκ των πραγμάτων ενοποίηση του νέου κτιρίου με τον υφιστάμενο χώρο τού υπουργείου Εσωτερικών (κτίριο της ΕΥΠ)– εκτιμάται ότι θα καταλήξει στη συνολική απόσπαση της έκτασης και θα δημιουργήσει, από τη λ. Μεσογείων έως τη λ. Κατεχάκη ένα ενιαίο γιγαντιαίο συγκρότημα της Ελληνικής Αστυνομίας στη θέση που προβλεπόταν η κεντρική αστική είσοδος του Μητροπολιτικού Πάρκου.

Σήμερα η προοπτική δημιουργίας τού Μητροπολιτικού Πάρκου Γουδή - Ιλισός έχει καταστεί εξαιρετικά επισφαλής. Στο θεσμικό επίπεδο τα πράγματα –παρά τις ευγενικές προθέσεις τού ΟΡΣΑ– δεν προχωρούν, ενώ στο ιδιοκτησιακό φαίνεται να ετοιμάζεται το μεγάλο ξεπούλημα. Ο κατακερματισμός τού χώρου παγιώνεται. Οι επιχειρηματίες τού Badminton προγραμματίζουν νέες εγκαταστάσεις που θα οδηγήσουν στη δημιουργία ενός τεράστιου «πάρκου» πληρωμένης αναψυχής. Νέοι επιχειρηματίες ή «ευεργέτες» επενδυτές φαίνεται πως έχουν πάρει θέση και διαπραγματεύονται άλλα τμήματα του χώρου. Ο δημόσιος ελεύθερος χώρος στο Γουδή αντιμετωπίζεται ως οικόπεδο που «αξιοποιείται» κατά το δοκούν και προσφέρεται ως τρόπαιο σε φορείς συμφερόντων και δύναμης, έξω από οποιονδήποτε κοινωνικό και πολιτικό έλεγχο, κατά παράβαση συντεταγμένων διαδικασιών και προγραμματισμών. Όλα δείχνουν ότι το αμέσως επόμενο διάστημα θα υπάρξουν εξελίξεις σε όλα τα επίπεδα. Σε όσους γνωρίζουν, γίνεται φανερό ότι έχει έρθει η στιγμή για την τελική μάχη. Και κανείς δεν μπορεί να περιμένει ότι οι πολίτες θα αδρανήσουν σε μία ακόμη κλοπή της κοινής τους περιουσίας.

Γιώργος Πατρίκιος, Επίκουρος Καθηγητής ΔΠΘ,  μέλος της Ερευνητικής Ομάδας τού Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος του ΕΜΠ*

* Ο Γ. Πατρίκιος συμμετέχει, μετά από πρόταση της Ανοιχτής Πόλης, στην διαπαραταξιακή επιτροπή του δημοτικού συμβουλίου Αθηναίων για το Μητροπολιτικό Πάρκο Γουδή. Το παραπάνω άρθρο έχει πρωτοδημοσιευθεί στη «Γαλέρα».